شاعير
عموميتده، شاعير دئديييم كيمسه دويغوسال بيري دوشونولور. عموميتي اولسا دا بيله بو دوشونجهنين، كؤكدن يانليش بير دوشونجه دير. كيمسه دويغوسالليقلا شاعير اولمور. چونكوشعر دويغو سالليقلا يارانمير. يارانيرسا شعريت قازانمير؛ عجازليغا محكوم اولور. شاعيرليك، دويغو جوشغوسو دئييل. "ديل" جوشغوسودور. ديله فرقلي توخونوشدور. فرقلي ياناشماقدير. بو فرقلي توخونوش دا، دیل ائستئعدادیدیر.
«نووام چامئسکی Noam chomsky» بو ائستئعدادي دیلین ژئنئتیکي اولماغی کیمي آچیخلاییب دیرسا؛ بیزیم «شهریار» دا، "شاعیر اولا بیلمزسن، آنان دوغماسا شاعیر" دئمیشدیر.
كئچميشده بو فرقلي ياناشماق تماميله ائستئعدادا يوكلهنيرديرسه؛ ايندي دئورين ادبي تجروبهسي ده ائستئعدادلا بير وورغولانير. ائله كلاسيك ادبياتلا مدرن ادبياتين اساس فرقيني، بوردا بللي ائديرلر. كئچميشده يازار، نئجه يازديغينين فرقينده دئييلدير سه، ايندي، اثريني يارادديقدا، يالنيز استعدادينا، شهودونا گؤوهنمير، بونلاري باجارديغي قدهر چاغين ادبي دوشونجهسينه، ائستئتيكا(زيبايي شناسيaesthticus-) بيلگيلرينه سيلاحلانديرير.
هئچ بير چاغ، يازيچي بو قدهر يازيسينين نئجهليينه عاليم اولماميشدي. ائله بو اؤزدن، عصرين توم آدليم يازارلاري، اؤز اثرلريندن، بير تنقيدچي كيمي دانيشا بيليرلر.
شعرده ديل
«مارتین هایدگئر Martin Heidegger» "دیل وارلیغین ائویدیر" دئییبدیرسه، «هئنری بئرگسون Henri Bergson» "دیل وارلیغی تانیماق اوچون اویغون دئییل" سؤیلهمیشدیر. بو ایکی سؤزون آراسی نه قدهردیرسه،او قدهر دیل حاققیندا سؤز گئدیبدیر.
شعر ده هر شئدن اؤنجه دیلدیر. آما هر دیل شعر دئییل. بیلد یییمیز کیمی، دیل چئشیدلي واریانتلاردا ایشله نیلیر. اونون ان آیدین واریانتی دانیشیقدا گئدیرسه؛ ان گیزلي واریانتی، شعرده گئدیر.
شعر ديلي بير چوخ اؤزهلليكلرله، گوندهليك ديليندن آيريلير. ديل بيلگييه گؤره، ديلين اوچ بؤلومو وار: سس، قورولوش،آنلام. (phonetic- structure-meaning ( بونلارين اوچو بيرليكده "ديل" اولور. ديل ايله يارانان هر تور يارانيشلاردا دا، (گوندهليك ديليندن شعر ديلينه قدهر) ،بو اوچ بؤلوموم واردير. دانیشیق دیلینده، بو اوچ حیسسه بیر بیریندن آیری دیهرلنمیر. هر بیري نئجه اولورسا اولسون، تام دیلین یوخ، دیلین اورتاسیندا دوران «مئساژmessage»-ین آیاغینا یغیلیر. آمما شعره گلدیکده، بو اوچ بؤلوم، شاعیرین وئردييي ديهرلرله؛ یئنيدن سینیرلانیر. دیهرلر ده بیر ایرهلي گئتمیر؛ بعضن سس دیکهلیر، بعضن قورولوش، بعضن ده آنلام. داها مئساژ دیلین اورتاسیندا دئییل، اوجقاریندا یاشاییر. بئلهليك له، گوندهليك ديل له ادبي يارانيشلارين، وادبي يارانيشلارين دا بير بيريله فرقلري؛ بواوچ بؤلومه، نسه آرتيريراسكيتمكدن دئييل، چئشيدلي ديهرلنديرمك ايمكانيندان ايرهلي گلير.
گوندهليك ديلينين آيدينليغيندان ديل اؤزو يوخا چيخير. گؤرونمور. بو ديلين آليشقين (مانوس) ايشلهيي (كاربردfoncsion - ) ديرسه؛ شعر، ديلين آليشقانماميش (نامانوس- نا متعارف) ايشلهييدير. «برتولت برشت» دئيير؛ بير شئيي اؤزگهلشديرمك ، تانينميش آنلاملاري آلاراق، آختاريش حيسسيني اونا دوغرو يؤنلتمكدير. شعر، اؤزگهليك لذذتينه وارماقدير. آما كؤهنه قايدالارا آليشان ذهنلر اوچون، بو يئنيلشديرمك، داغيديجيدير. «ارسطو» بيله، «پوئتيك poetic »-ده ، شعرdن ديلينه متعارفسيز (manikos) اولماغي گركلي بيليردير. شعر،ايفاده اوزلاشمالاريني(قراردادلاريني) پوزاركن؛ عاديليك سينيرلارينا تجاووز ائتمكدير.
شاعيرين ديل قاباريق(برجستهگي)لاري، دويغو آنلاتيميلا يارانمير. او آرديجيل شكيلده، ابژهلرين كيفيتينده، و اونلارين بير بيريله اولان ايليشگيلرينده، ال آپارماقلا، دخالتله قاباردير؛يارادير ديليني. سون یؤزایللیکلرده، ادبي تئوریسیین و تنقیدچيلرین بیر چوخو، شعرین «آنلام سیز» اولدوغونا ماراق گؤستریبلر. بوردا گئدن آنلامسیزلیق، گئرچكدن آنلام سیزلیق دئییلدیر. قاباقجادان بیلینمیش و معین آنلامین گوجسوز اولماغی، و اوخوجولارین بیلینج آلتي (ناخوداگاه) تجروبهلري اساسیندا، آنلاما گلمهسیدیر. شعرده گرکدیر کي چوخ دانیشیلماسین. بئله اولاندا، شعرین آنلامی، اوخوجونون سایی قدهر چوخالیر. دانیشیق دیلینده «حشو redundancy » چوخ اولور. حشو دئدیییم، متنین تام آنلامینی اؤن سیرالاردان باشا دوشمک دئمک دیر...جومله نین ايلك سؤزجوکلریندن، آرخادان گلن سوزجوکلری، اوخومادان بیلمک. اؤرنهیین "بو گؤن گئتدیییم" تک جومله نین آردینجا "یئر ...ائو..." و بونلار تک سؤزجوکلرین گلمهسیني اوموروق. آمما شعر دیلي، بیر بیري ایله ایلگيسیز سؤزجوکلري یان یانا اوتورتدوقدا، یئني آنلاملار اوزه چیخاریر.
شعرده حشو آزالدیقدا، آنلام اوجالماغا باشلاییر. آنلام لاری ایلگيسیز اولان سؤزجوکلرین بیر گلمهسي، آنلامی اوجالدیر، اوخوجولارین گؤزلری گؤرمهدییي یئره قویور.
«عین القضات همداني» ایللرجه اؤنجهدن دئییب بونو؛ "گوزگودور شعر. هر اوخوجو اؤزونو اوندا گؤرور" و اؤزو کیمی آنلاییر.
سمبولیسملره گؤره، شعرین دیلي موسیقینین سسینه بنزهییر؛ نسه آنلام وئرمهیه چالیشمیر. «ائستئفان مالارمه Stephane Mallarme » دئییر کي، شعرده سؤزجوکلر، آنلام لارینی اؤزلري یارادیرلار.سانکي یالنیز شاعیرین دیل باجاریقلارینی گؤسترمک ایستهییرلر، اؤزهل بیر مئساژ وئرمک یوخ.
«پول والئري Paul valery » شعر دیلیني نثر دیلیندن، گؤزه ل بیر اؤرنکله آییریر. والئريیه گؤره، شعر رقصدیر، نثر ایسه یول یئریمک. رقصده اولان حرکتین آماجی، حرکتدن باشقا بیر شئ دئییلدیر. آمما یئریمکده اولان حرکت، توتالقا(وسیله) دیر، سونوجدا بیر مقصده یئتیشمک اوچون.
بئلهلیک له، شئعرده اولان دیل، رقصده اولان حرکته بنزهییر. حرکت حرکت اوچون اولاندا رقص اولورسا، دیل دیل اوچون اولاندا، شئعر اولمالیدیر.
1926-جی ایلده، فرانسیز یازیچیسی «بئرموند»، «چیلخا شعر» آدلی کیتابیندا، شعری، سیحیرلي و وصف اولونماز اولدوغو اوچون، دوعایا بنزهتمیشدیر. «تی.اس.ائلیوت T.S.Eliot » بو نظریهني، اصیل و ماراقلی بیر نظریه کیمي دستکلهییر، بو نظریهنین یئنيلیییني ، شئعرین نئجه دئییلمهسینه اؤنم وئرهرک، مضمونو اؤنمسیز گوسترمهسینده بیلدیریر.
«فورمالیسم»-لره گؤره، شعر تانينميش ديلدن قوپاركن باشلانير. سؤزجوکلر شعرده رمزه دوغرو گئدیر و اونلاری تاپیب آنلاماق اوخوجونون ذهنینه یوکلهنیلیر. فورماليسملرين بؤيوك باشچيسي، «ويكتور شكلوفسكي»-يه گؤره ، گوندهليك ياشامدا هر شئ يئنيليييني الدن وئرديكده تانينميش و متعارف اولور، نسنهلر(اشياء)، عمللر، ايناملار تكرار اولدوقلاري اوچون اوتوماتيك اولورلار. و بونونلا ياناشي، ائتكيلنديرمك ايمكانلاريني الدن وئريرلر. آما اينجه صنعت يارانيشلاردا نسنهلر و گئرچكليكلر، يئني وتانينماميشديرلار. كيچيك بير شهره، تزه گلن اؤزگهديرلر! شكلوفسكي دئيير؛ آماج، آنلاييش زامانيني اوزاتماقدير.(اؤزگهلري تانيماق زامان ايستهيير!) بئلهليكله شعرده مؤوضوع اؤنمسيز اولور: سئوگي، ساواش، وطن... اؤنملي مؤوضونون نئجهلييينده دير.
شعر يئنيليك ياراداندا، آنلاملاري ديلدن آلمير، تام عكسينه؛ چوخالدير اونلاري. هر سؤزجويو، سؤزلوكلر ساياغي، معين اولونموش آنلاميندا قوللانديقدا؛ سؤزجوكلرائتكيسيز و گؤجسوز اولورلار. آما شاعير بير سؤزجويون آنلاميني باشقاسينا وئرهرك ( - آلما- ، - سئوگيلي- اولور اؤرنهيين!) يئني يئر آچير، ديل ايسه بويومهيه دوغرو گئدير. آما بعضن بو يئنيليكلر اومارسيز(غيرمنتظره) اولدوقلاري اوچون؛ آنلامسيز آدلانيرلار. «خورخه لوييس بورخس» بونونلا ايلگيده دئيير؛ شعرين گؤزهللييي؛ اونون آنلاميني دوشونمهدن ده حيس اولونور. بورخس بئله شعرلرين آنلاميني درين تخيلدا بيلديريركن دئيير:"آنلام سؤزجوكلر گؤستردييي ايمگهلر(تصويرلر)دير. هئچ بير ايمگه گؤرونمورسه، لذذت سؤزجوكلرين اؤزونده دير! «ائدوارد هانسليك e.hanslick »-ين موسيقي حاقيندا دئدييي سؤز خاطيرلانير: "اونلاري خاطيرلايا بيليرم، آنلاييرام...آما آنلاملانديرا بيلميرم...بلكهده هئچ گرك دئييل آنلاملانديرماق!" «يداله رويايي» ده ، "شعرده آنلام جان وئرير، ديله گلمك اوچون!" دئميشدير.
«هايدگئر» ؛ شاعيرلرين فيلسوفو!
«مارتين هايدگئر» شعره وورغون فيلسوفدور. (فيلسوفدان اولونمايان ايش!) اونون دوشونجهسينده "ديل وارليغين ائويدير". ديل حاقيندا اولان سؤزلرين، ان ماراقليسيني سؤيلهميش منجه. هايدگئره گؤره، شعر هر شئيي اؤز قايناغينا قايتارير. سانكي ايلك دفهدير گؤرونورلر. هايدگئر، شعري آدلانديرماق سورجي(پروسهسي) بيلديرير، دئييرآدلانديرماق، اينسان دونياسيندا ان اؤنملي اولايلارداندير. آدلانديرماق اولمادان دونيا دوراجاق. هئچ اولاجاق. آدي اولمايان شئ، هله اينسان دوشونجهسينده وارليق قازانماييب. اولسل بيله، يوخدور. آمريكالي ديلچي، «ساپييئر وولف»-ون نظريهسيدير بو . ساپييئر دئييرديراينسانلار دونيالاريني ديللريله تانيييرلار. هر اينسان دونياني اؤز ديلينين باجاسيندان گؤرور. بئلهليكله، دونياني ان چوخ سينيرلايان ديلين(سؤزجوكلري بول اولان ديلين)، دونياسي گئنيشدير.دوشونمك او ديلده قولايدير... .
هايدگئره گؤره، شاعير آدلانماميش، اوجقاردا اولان بير دوشونجهني، بير دويغونو آدلانديرير. شعرده ديل دونيا ايله بيرليكده باشلانير. اؤرنهيين، بير نسنهنين آديني ايلك دفه اولاراق كيتاب قويدوقدا، بو شعردير. آما ائله بو آد توپلومون اوزلاشماسيني(توافوقيني) قازانيرسا، اوان شعريتدن دوشور، ايفادهيه چئوريلير. بو نظرده، ماراقلي بير سؤز ده ياتيب: دانيشيق ديلي شعردن گلير... شعر ديلين گؤزهسيدير!
اوخوجو، شعر
متنين اوخونوش حاققيندا اولان نظريهلري، اوچ بؤلومده آراشديرماق اولار:
1- يازيچي محورليق 2- يازي محورليق 3- اوخوجو محورليق...
آردي وار
|
+| یازاری Yazarı
Lida Əhmədi لیدا احمدی
2008/6/18
|
