كيتابين بیرینجی جیلدیني اوخودوقدا، ایکی یؤندن چتینلیک چکدیم: بیرینجیسی دیلین یئنیلیییدیر. آذربایجاندا بئله پروفسيونال نثرله قارشیلاشماق، شوبههسیز ایلک اوخونوشوندا، اوخوجویا چتینلیکلر یوکلهیهجکدیر. بو چتینلییه دؤزوب دیلی آنلاماغا باشلادیقدان سونرا، ایکینجی پروبلئمله قارشیلاشدیم: کیتابدا گئدن بعضی قونولارین حاققیندا آچیقلامالار اولدوقجا یئترلی دئییلدیر. (اولا بیلسین کی سایین فیلسوف یازاریمیز اوخوجولارینی چوخ ساوادلی کیمسهلر سانیب، بیر چوخ آچیقلامالاری گرهکسیز بیلمیشلر.) بو یئترلی اولماماق اوخوجونو سایسیز سورغولارلا جاوابسیز بوراخیر، قونولارین ماراغینی اکسیلدیردی.
سونرالار بو کیتابین ایکینجی جیلدینی چاپا گئتمک خبرینی دویدوم. او دا بیرینجی جیلدی ایله بیر یئرده. بئله بیر حالدا کیتابین سون اوخونوش تاپشیریلیغی دا منه وئریلدی. بو سئوینجه اؤدهمهلی حاق، کیتابی اوخوجولارلا پایلاشماق، بئله بیر یازینی حاضیرلاماق اولدو.
کیتابین بیرینجی جیلدینین یئنی واریانتیندا، بیر چوخ دییشیکلیکلر گئدیب، آچیقلامالار ایسه داها یئترلی، داها آنلاشیلمالی و بوتون بونلارلا یاناشی داها ماراقلی اولوبدور. بو منی بیر اوخوجو مقاميندا گئرچکدن سئویندیردی.
بو یازیدا، "شعر وارلیغین ائویدیر" کیتابینین بیرینجی و ایکینجی جیلدینده اولان قونولاری تقدیم ائتدیکدن اونجه، کیتابین بام باشقا اؤزهللیکلرینی وورغولاییر، بعضی بؤلوملری حاقدا اولان باخیشلاریمدان دا واز كئچمیرم.
دیلچیلر دئییرلر بونو: اویغارلیق ایلک کز یاراندیقدا توپومدا یارانمیر، دیلده یارانیر. باشقا سؤزله دئسک، بیر خالقین دیلینه گلمهین نسنه او خالقین اویغارلیغیندا وارلیق قازانمایاجاق. آذربایجان اویغارلیغیندا دا وارلیق قازانمامیش بیر چوخ اؤنملی قونولار وار. بو اؤنملی قونولاردان بیری ده "فلسفه"دیر.
دوشونجه مسئلهسی بیر چوخ عامیللره گؤره هله ده اویغارلیغیمیزا گلیب چاتماییب. گئریده قالیبدیر. دیلچیلرین سؤزویله دئسک، گوجلو دیلیمیز اولدوغونا رغمن فلسفه آلانیندا دیلیمیزی دانیشانـ دانیشدیران اولماییبدیر. بو بوشلوغون درینلییینی، دیلیمیزی باشقا دیللرله موقاییسه ائتدیکده داها آیدین دویوروق. بئله بیر دورومدا، "فلسفه"میزین "دیل" آچماغینا کیمسه سئوینمهیه بیلمز. ان ماراقلیسی بودور کی، بو دیل "شعر" سؤزجویویله آچیلیب، ایلک جوملهسینده "شعر وارلیغین ائویدیر" دئییبدیر! آذربایجان طالئعینده بو گئجیکمیش اولای"ایواز طاها"نین قلمینه باغلی ایمیش.
"شعر وارلیغین ائویدیر" کیتابی، تام فلسفی- ادبی بیر اثردیر. فلسفه دیلی ایله شعردن دانیشان بیر کیتاب. آذربایجاندا ایندییهدک یاییلمیش کیتابلارلا موقاییسهده، بو کیتابین اؤزهللییینی، نئچه یؤندن آراشدیرماق اولار.
"شعر وارلیغین ائویدیر"ین ایلکین و اوستون اؤزهللییی، فلسفهمیزین دیل آچماغی ایله باغلیدیر. آذربایجانلی یازارلارین قلملرینده اونودولموش، توخونمامیش مؤوضوعلارا توخونماغیندادیر.
ایکینجی اؤزهللیک، بو کیتابین دیلیندن آسیلیدیر. کیتابین دانیشدیغی مؤوضوعلاری چتیندیر، دیلی ایسه قولای. بو پارادوکسی یاراتماق کسین بؤیوک بیر باجاریق ایستهییر. دیلین یوموشاقلیغی، قونولارین چتینلییینی باغرینا باسیر، اریدیر اؤز ایچینده. بو اؤزهللیک سانکی بیزیم نثر اوخومویان اوخوجو کوتلهمیزی سسلهییر: "سنین اوچون ده یازیلمیشام!" دئییر. بو اؤزهللیکله ایلگیلی باشقا اؤزهللیک ده وار: دیله سرپیلمیش طنز شیرینلییی. کیتاب تام پروفسیونال اولسا دا، یازار اوزمانلیقلا یئری گلدیکده طنزین یانینی بوراخماییب، طنزدن اولدوقجا گؤزهل یارارلانیبدیر. یانیلمایین! بو اؤزهللییین یاغ کیمی اوخوجونون جانینا یاییلدیغیندا دئییل، یئنیلیییندهدیر سؤز!
دیگر واز کئچمهمهلی خوصوصییت، کیتابدا گئتمیش شعر ترجومهلریدیر. کیتابداکی بو ترجومهلر، گئنیش بیر ساحهده، دونیا شاعیرلرینی ایچینه آلیر، شاعیرلریمیزه دونیا شعر زیروهسینده دورانلاردان اؤرنکلر گتیریر. و بیر ده ترجومهدن ده گئریده قالمیش آذربایجانیمیزا گؤز آیدینلیغی وئریر!
"شعر وارلیغین ائویدیر" ندن دانیشیر؟
کیتاب اون دؤرد بؤلومدن اولوشور. بؤلوملرین هر بیریسی ایسه، شعرین باشینا فیرلانیرکن بیر چوخ فلسفی قونولارا دا توخونور. بوردا باشلیقلارینی قئید ائدیر، سئچدیییم بعضی قونولاری آچیقلاماق ایستهییرم:
*ایکینجی بؤلوم: "شعر، شعارچیلیق و ایدئولوگییا"
* و اوچونجو بولوم: "شعر آراجمیدیر؟ آماجمیدیر؟"
شاعیر توپلومسال عؤهدهلیکلره قاتلاشمالیدیرمی؟ قاتلاشینجا بو آلاندا اولان قونولارلا نئجه قارشیلاشمالیدیر؟ یازار بئله سورغولاری جاوابلارکن، بو قونولاردا بؤیوک ایزی اولان ایدئولوگییانی، اونون نه اولدوغونو، و اینسانلار یاشاییشیندا بوراخدیغی ائتکیلری، دیلین آغزیندا چئینهییر، تؤکور اوخوجونون بوغازینا: «ایدئولوگییا:
ـ عالم و آدمده ایستهنیلن دئییشیکلری یاراتماق اوچون اینسانی هوسلندیریر...
ـ دهیرلری معینلشدیریر و اونلاری گئرچکلشدیرمک اوچون (داها دوغروسو دیگر اینسانلارا سیریماق اوچون) بیزی آیاغا قالدیریر...»(ص31)٭.
بو سؤزلرله ایدئولوگییانی باشینا آلیرسا دا، چوخ آرا وئرمهدن ائله اونو یئره وورور کی، داها دورولماز سانیلیر! :
«...ایدئولوگلار هر شئیی بیلدیکلرینی گومان ائدیرلر... ایدئولوگییا کوتلهنی قیزیشدیرماق آماجیلا گئرچکلیکلری... سادهلشدیریر. ...[او] بیر ایجتیماعی گروپون دورومو و منفعتی ایله ایلگیلیدیر... ایدئولوگ کیمسه، دونیانی اولدوغو کیمی دئییل ایستهدییی کیمی گؤرور... ایدئولوگییا تجروبهدن قاچیر، تجروبهنی آلچالدیر... سونوج جهننمدیر... ایدئولوگییا رئاللیغی دوزگون عکس ائتدیره بیلمیر و یالان بیلگییه چئویریر.» ص33). توم بونلارین دخلی شعره بودور: «شعر شعارچیلیغا قاپیلاراق ایدئولوگییانین یوکونو چینینده داشیییرسا چورویور. او، متنه سیزیرسا، متنین آنلام قاتلارینی چورودور.»(ص35). بو او دئمکدیر کی: «صنعت آراج دئییل، آماجدیر. گؤزهللیکدن باشقا هر هانسی بیر دوشونجهده اولان صنعتکار بیزجه صنعتچی دئییل.» (ص74).
*دوققوزونجو بؤلوم: شعریمیز، قادین شاعیریمیز و فئمینیزم
بو ماراقلی بؤلومده یازاریمیز بیر فئمئنیست کیمی چیخیش ائدیر: «قادینلار سایجا توپلومون یاریسی اولاراق؛ اونون قیراغیندا یاشاییر، سایینا اویغون شکیلده گوج قورولوشلاریندان پای گؤتورمورلر.»(ص176) یوخ! بونا دا قانع اولمور، قادینلار سسی ایله داها ماراقلی دانیشیر: «کیشیلر بلی! بیز [قادینلار] گوج آختاریریق! ندن آختارمایاق کی؟ گوجون گؤبهیینی سیزین آدینیزا کسمهییبلر کی!» (ص175)
آما نه یازیق کی بو سس هله بیزیم توپلومون قادینلارینین بوغازیندان اوجالماییب، باشقا یئرلردن دویولور. ائله بوندان سونرادیر کی یازاریمیز قادینلاریمیزدان گیلئیلنمهیه باشلاییر: «قادین سسینین توپلو شکیلده اوجالدیغینی هلهلیک آیدینجا ائشیده بیلمیریک.»(ص179) آمما کیشیلریمیز سئوینمهسینلر قادینلارین سسسیزلیییندن! چونکو: «کیشیلیـ قادینلی آذربایجان شعرینده "من" قیتلیغی وار!» (ص179)
بوردا شعره گرکلی و اؤنملی مؤوضوع، یعنی "من" ده آچیقلانیر: «من دئیهنده نهیی نظرده توتورام: لیریک شعرده هم تانیش، هم ده آنلاشیلماز بیر من سسلهنیر. یاخینلاشینجا اوزاقلاشان بیر من... شاعیر اؤز شعرینی اؤزو سسلندیرمیر.»(ص183)
منجه آذربایجان شعری حاققیندا ان یئرلی و گرکلی تنقیدلرین باشیندا دورور بو "من" قیتلیغی. یازار بیر فئمئنیست کیمی چیخیش ائتدیسه ده، سونوجدا کیشی اولدوغونو وورغولاماق ایستهدی: «قادینلار... تاریخدن سیلینمه اوچورومونون قیراغیندا یورویهرک یاشاییرلار... بو کیشییه گرکلیدیر. کیشی هئچواخت بو تاریخی یئنیلگییه سون قویمایاجاق. من بیر کیشی اولاراق بونو یاخشی بیلیرم.» (ص190). آما یازاریمیز بو قونودا چوخ کسینلی دانیشماقدا یانیلمیشلار... قاپالی دئییم خبرینیز اولسون!
*اونونجو بؤلوم: شعر و دوشونجه: هولدئرلین، والئری، افلاتون، هایدگئر
بو بؤلومده، شعرله دوشونجهنین ایلگیسیندن، بعضن ده ایلگیسیزلیییندن سؤز گئدیر. شعردن زهلهسی گئدن افلاتون دا دانیشیر، شعره وورغون هایدگئر ده. شاعیرلری ده ائشیدیریک: «بو هولدئرلینـنین سؤزودور: شاعیر ایلک اؤنجه بیلهرکدن اؤزونو سؤزجوکلرین قئیدیندن و اونلارین عادی آلیشدیغیمیز و داها ایشلهک ایستیفادهلردن آزاد ائدیر.»(ص238)، فیلسوفلاری دا: «هایدگئر دوشونرلر و شاعیرلری دیلین اصیل قوروقچولاری آدلاندیریر: اینسان دیلین یوردوندا ساکیندیر. دوشونرلر و شاعیرلر بو یوردون قوروقچولاریدیرلار. بو قووروقچولارین ایلکین وظیفهسی ایسه وارلیغین افشا اولونما دیلهیینی سون منزله چاتدیرماقدیر.»(ص 244)
*اون اوچونجو بؤلوم: قورولوشچولوق: سن یازینی یازمیرسان، یازی سنی یازیر
چوخ سئودیییم بو بؤلومده ، دونیا ادبیاتیندا چوخ ائتکیسی اولان "قورولوشچولوق" [ساختارگرایی] آخیمینداندیر سؤز. یازار، اؤنجه "اثر"ین آنالیز یوللارینی آچیقلاییر، سونرا ایسه فرانسادا یارانمیش بو آخیمی آچیقلاییر: «بو مکتبین قوروجولارینا گؤره... هر بیر توپلومو اونون تاریخینی ایزلهمکله دئییل؛ چئشیدلی بؤلوملرین بیربیرلریله ایلگیسینی آراشدیرماقلا تانیماق اولار.»(ص301)
قورولوشچولارین آتاسی ساییلان فردینان دوسؤسورـون، دیل و دیلچیلیک حاققیندا وئردییی نظریهسی، قورلوشچولارین ایلهام قایناغی اولدوغو اوچون آچیقلانیر: «سؤسورا گؤره، دیل قارشیلیقلی ایلگیده اولان دهیرلرله اولوشان فورمال سیستئمدیر. بوردا اوتوماتیک بیر سیستئمین بؤلوملری قارشیلیقلی ایشلهیهرک متشکل و یؤندملی بیر بوتؤولوک یارادیرلار.»(ص304) سوسؤردان سونرا، گئتگئده "دیل" بوتون اینسانی بیلیملرده اساس بیر مؤوضوعا چئوریلدی، بیر چوخ ساحهلری ائتکیلندیردی: «اینسان دانیشمیر، دیلین اوزهرینده دوران قورولوشلار اونلاری دانیشدیریر.»(ص308)
یازار، فرانسیز قورولوشچولارینین فورمایا وورغونلوقلارینی دئدیکده، روس فورمالیستلرینی اونوتمور: «اونلارین نظرینجه فورمالار و قورولوشلار ادبی اثرین نه اولدوغونو یارادیرلار. ادبی آراشدیرما ایسه بو فورمالار و قورولوشلارین آنالیزیندن باشقا بیر شئی دئییلدیر.»(ص313)
*اون دؤردونجو بؤلوم: یازیچینین اؤلومو، اوخوجونون دؤنمی
منجه بو بؤلوم کئچن بؤلومون آردی ساییلا بیلر. قورولوشچولوق آخیمیندان ائتکیلنمیش بیر چوخ نظریهلر یاراندی، یاییلدی. بو نظریهلرین ان اؤنملیسی ده، رولان بارتـدان گلن، "یازیچینین اؤلومو" نظریهسی ایدی: «بارتین البته یازیچیلارلا شخصی دوشمنچیلییی یوخ ایدی کی... بارت بونو اوخوجولارین اؤلوک حاقلارینی دیریلتمک اوچون ایرهلی سورموشدو.»(ص317)
یازارین اؤلوموندن سونرا باخیشلار متنه زیللندی، متنین دیلی و متنین چوخ سسلیلییی کیمی مؤوضوعلار قابارماغا باشلادی: «یازارین اؤلومونه باغلانماق قیرخیاماق کیملییه اوز گتیرمکدیر... بو پولیفونونیکلیک [چوخسسلیلیک]دیر... چوخ سسلیلیک دئیهنده اون آغیزدان بیر سؤز دئمهیی نظرده توتمورام؛ هر آغیزدان بیر سؤز یا بیر آغیزدان اون سؤزو سسلندیرمهیی گؤز اؤنونه آلیرام. اون آغیزدان بیر سؤز دئمک دؤولتین یاراتدیغی یئددی سککیز تلویزیون کاناللارینا بنزهییر.»(ص327 )
بو چوخ سسلیلیک مسئلهسی، بیزیم هم شعرلریمیز، هم ده نثرلریمیزده چوخ چوخ آز گؤرونور. بو اوزدن بو مسئلهنین بیزیم بؤیوک یازارو تنقیدچیلر طرفیندن وورغولانماغی منجه چؤرهکدن بیله واجیبدیر.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* کیتاب توم حاضیر اولمادیغینا گؤره صحیفهلرین سایی چاپدا دییشه بیلر.
